NSB-nazaat Bettina Drion: ‘Ik ben de schaamte voorbij’

Uit het RNW-archief. Gepubliceerd op 15 mei 2011

detail omslag

‘Voor mij persoonlijk is het een bevrijding dat het boek na vijf jaar worstelen af is; voor mijn vader is het een bevrijding dat hij na meer dan zestig jaar niet meer hoeft te zwijgen over zijn verleden.’

Het is Bevrijdingsdag 2011 als schrijfster Bettina Drion vertelt over het ontstaan van haar roman ‘Porselein’. Daarin gaat het om de gevolgen van die oorlog: Om en om wordt het verhaal verteld van de jonge, gescheiden Susan en dat van haar grootvader Sam Warenaar. Susan komt achter het verzwegen familiegeheim van de foute grootvader: tegelijk vertelt Sam zijn belevenissen en ervaringen in de Tweede Wereldoorlog.

Drion weet waarover ze schrijft: Warenaar is gemodelleerd naar haar vaders vader. Tot ze in 1996 hoorde dat hij als NSB’er is terechtgesteld, wist ze alleen maar dat hij was gestorven in de oorlog.

Geen autobiografie
Het boek is nadrukkelijk geen autobiografie, al gaf Drion aan Susan heel wat van haar eigen ervaringen mee. ‘De schaamte, de neiging om ook te zwijgen de angst om mijn vader met mijn ontdekkingen te confronteren, dat heb ik allemaal gehad.’ Ze wilde met het boek vooral laten zien hoe de oorlog doorwerkt in generaties die hem niet hebben meegemaakt.

Ook al omdat ze er tijdens het onderzoek achterkwam dat er in Nederland heel veel kinderen en kleinkinderen van NSB’ers zijn. Historicus Chris van der Heijden, zelf zoon van een NSB’er en schrijver van een boek daarover (‘Grijs verleden’), schat hun aantal op tenminste één op de vijftien.

Verwantschap
Het kwam na Drions’ ontdekking niet meteen tot een boek, want heel lang duwde zij de werkelijkheid van zich af. Maar opa’s mooie, in gevangenschap geschreven brieven, bleven rondspoken in haar hoofd ‘zo’n verschil met wat ik van hem wist. Hoe konden die twee één en dezelfde persoon zijn?’

Na de publicatie van haar eerste roman ‘Een doodgewone week’ (2008) kon ze niet meer om hem heen; misschien ook omdat ze als schrijver verwantschap met hem voelde:

‘Het hartverscheurende dat sprak uit de brieven, wat ‘ie z’n vrouw aandeed, dat hij zijn gezin achterliet, het was zo’n noodkreet. Het klinkt misschien stom, maar zo heb ik het wel ervaren. Ik dacht ‘ik moet hem een stem geven’ want dit is niet goed opgelost.’

Toestemming

Voor ze de archieven indook, vroeg ze haar vader toestemming. Schriftelijk, want het onderwerp was tot dat moment taboe. Veel had hij ook verdrongen. Dat haar vader zei ‘het moest na zestig jaar maar eens over zijn met dat zwijgen’, maakt hem voor haar de held van dit verhaal:

‘Hij heeft mij carte blanche gegeven. Ik sta er een stukje verder van af, voor hem was zwijgen zijn overlevingsstrategie en ik heb aan die fundamenten zitten ‘knagen’. Dat hij mij altijd het vertrouwen heeft gegeven, vind ik heel dapper.’

Ze heeft lang getwijfeld of ze er goed aan deed, zeker toen haar vader -net als die in het boek- last kreeg van zijn gezondheid. ‘Ik dacht: stel nou dat er iets met hem gebeurt, dan voel ik me de rest van mijn leven schuldig.’

Het liep gelukkig goed af en haar vader voelt zich gesteund door de vele reacties van lotgenoten. Hij gaf haar na lezing van de allereerste versie het mooiste compliment dat ze zich kon wensen. Hij zei: ‘Bettien, dit boek moet iedereen lezen, al moet ik het persoonlijk op de Dam gaan verkopen.’

Discutabele executie
Wat de archieven prijsgaven, deelde Drion niet alleen met haar vader . Ze gebruikte ook alles voor haar romanpersonage Sam Wagenaar: een idealist, een romanticus zelfs, maar ook een opportunist. Ze hield hem daarbij geen hand boven het hoofd. ‘Hij was gewoon fout.’

De ontdekking dat zijn executie op 3 mei 1945 discutabel was, doet daar volgens haar niets aan af. En ze heeft dat gegeven bewust niet willen gebruiken in bijvoorbeeld een non-fictie boek.

‘Ik vond het niet aan mij om een boek te schrijven van kijk, hij was toch niet zo heel erg fout als we allemaal dachten. Daar hebben wij onze grootvader niet mee terug. Bovendien was dat niet mijn reden om dit boek te schrijven: ik wilde mijn vader zijn vader teruggeven.’

Begrip
Het schrijven zelf viel ook niet mee: terwijl ze voor de verhaallijn van Susan de daden van Sam moest veroordelen, moest ze om zijn verhaal goed te vertellen ook begrip voor hem hebben. ‘Anders kon ik niet schrijven, zo werkt dat in mijn schrijfproces.’

Naast veel nare momenten, leverde het werken aan het boek haar ook boeiende ontmoetingen op. Een heel bijzondere was die met de kleinzoon van een NSB’er die hetzelfde lot onderging als haar grootvader. ‘Wij hebben hand in hand op de fusilladeplaats in Vught gestaan, net als onze grootvaders toen ze de kogel kregen.’

Schrijven hielp haar ook zich met haar grootvader te verzoenen. ‘Ja, je gaat uiteindelijk houden van je hoofdpersonage, of je wilt of niet. En het was gewoon iets wat ik moest doen. Ik kon het niet niet doen, omdat het zo bleef spoken in mijn hoofd.’

Uiteindelijk heeft haar jarenlange, moeizame arbeid een boeiende roman opgeleverd over het maken van keuzes. Het is één groot pleidooi om het zwijgen te verbreken, en te leren leven met het verleden, zoals de schrijfster zelf heeft gedaan:

‘Ik ben de schaamte voorbij, en dat merk ik ook met mijn kinderen. Ja, ze weten dat hun overgrootvader een NSB’er is geweest en dus een heel foute man, maar nemen dat niet persoonlijk Ze betrekken het niet op zichzelf, dat doe ik inmiddels ook niet meer. Dat moet iemand ook niet doen, maar is wel wat er gebeurt.’

Porselein – Bettina Drion, uitgeverij Marmer, ISBN 9789460680335, prijs 19,95
Bettina Drion (1968) debuteerde in 2008 met de roman ‘Een doodgewone week’. Daarvoor werkte ze in het bedrijfsleven, waarvan tien jaar als secretaresse Raad van Bestuur bij een multinationaal concern. Ze publiceerde korte verhalen en geeft schrijfcursussen.

Over het boek

De gescheiden dertiger Susan woont met dochter Sterre in het huisje van haar overleden oma Emma. Over vroeger zweeg oma in alle talen, net als Susans vader Pieter. Over opa Sam weet ze niet meer, dan dat hij in de oorlog is omgekomen. Misschien wel als verzetsheld, denkt Susan.

Dat hij niet aan de goede kant stond, wordt duidelijk tijdens de ontmoeting met een onderscheiden oorlogsheld, de opa van haar vriendin Anke. Eigenlijk wil ze het nieuws meteen weer vergeten maar ‘Ik besefte nu de consequenties van iets ontdekken wat je liever niet wilt weten; je kunt het nooit meer niet-weten.’

Of ze wil of niet, ze moet op onderzoek uit. Allereerst doordat Anke, een beginnend journalist, zich in de zaak vastbijt. Maar ook omdat het erop lijkt, dat opa Sam de dood op zijn geweten heeft van de grootvader van Michiel, die nieuwe man in haar leven lijkt te gaan worden

Om en om
Het verhaal van Susan wordt om en om verteld met dat van haar grootvader Sam Warenaar. We leren Sam begin jaren dertig kennen als hij verliefd wordt op de mooie Emma en haar uiteindelijk trouwt. Zij is de schoonzus van een vroegere dorpsgenoot, die net als Sam lid is van de NSB.

Dankzij deze Hendrik krijgt de werkloze Sam een baan bij het bevolkingsregister, waarin hij betrokken raakt bij de Jodenregistratie. Hoewel Emma niets van de nationaalsocialistische beweging moet weten, raakt Sam er steeds meer bij betrokken.

Dat de schrijfster heden en verleden consequent afwisselt, geeft het zo op het oog alledaagse verhaal direct een donkere ondertoon. Zonder hem te veroordelen of te verdedigen laat ze zien hoe de idealistische Sam tot zijn daden komt, terwijl ze even sec beschrijft wat daarvan de gevolgen zijn voor zijn nazaten.

Zwijgen is niet altijd goud, zo maakt Drion afdoende duidelijk. De generatie die de oorlog meemaakte, kon waarschijnlijk niet anders, maar nu keert die strategie zich tegen hen en hun nakomelingen.

 

 

Advertenties
Geplaatst in interview, recensie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: